ҚАРАТАУ  БАСЫНДАҒЫ  ҚАТЫНҚАМАЛ  ҮҢГІРІ

А.С. Тасенова, Б.Е. Ерескенова 

№4  С.Сейфуллин  атындағы  орта  мектебі, Қызылорда  қ.

Қоғамның  тарихи  дамуы  кезеңдерінде  көптеген  елді  мекендермен  қалалар  өзінің  бұрынғы  маңызын  жоғалтып,  кейде  мүлдем  құрыпта  кеткен. Ал,  кейбіреулері  өркендеу  жолына  түсіп,  бүгінгі  күні  әлеуметтік  мәдени  жағынан  кемелденіп  көркеюде. Арал  теңізі  мен  Сырдария  және  Шу  өзендерінің  бойындағы  көне  қалаларды,  қарт  Қаратау  қойнауын  зерттегендердің  қатарында   Әл-Идриси,  Жамал – Карши,  Ш.Уәлиханов,  А.И.Макшеев, т.б.  айтуға  болады.

Академик  Әлкей  Марғұланның  зерттеуінде  Сыр  бойында  қырық  көне  қалалардың  орны  олардың  ішінде  оншақтысы  Арал  теңізінің  астындағы  қалалар  деген  болжамы  шындыққа  айналып  отыр. Қазақстан  Республикасының  әлеуметтік  экономикалық  және  мәдени  дамуының  белгісі  ретінде  Қазақстан  Республикасының  тұңғыш  президенті  Нұрсұлтан  Әбішұлы  Назарбаев   ұсынған  мемлекеттік   «мәдени  мұра»  бағдарламасындағы  уақытта  болатын  рухани  өзгерістер  санатына  жатады. Орта  ғасырлық  этномәдени  зерттеулер  және  оларды  оқу  бағдарламасы  мен  ғылыми  зерттеу  еңбектеріне  жинастыру  отандық  тарихты  байытып,  тәуелсіз  Қазақстанның  тарихи  жаңалығына  үлес  қосты.[1]

Тақырыптың  зерттелу  дәрежесіне  назар  салсақ.

Бүгінгі  қазақ  халқында  қаншама  тарихи  оқиғалар  болған  жерлерді  айтады. Соның  бірі – сонау  ел  басына  күн  туған  аласапыран  кезде  қазақ  халқына  пана  болған  Қаратау  басындаы  Қатын  қамал  үңгірі. 

Ғылыми  жұмыстың  деректемеік  негізін  мерзімді  басылымдарда  жарияланған  ақпараттар,  мақалалар,  Жаңақорған  аудандық  мұражайының  есебі  мен  деректер  құрайды.

Жұмыстың  методологиялық  негізін  Қазақстан  Республикасының  жарық  көрген  мемлекеттік  құжат  қағидаларын  басшылыққа  алдым.

Жұмыстың  мақсаты

Біріншіден,  халықтың  орасан  мол  мәдени  мұрасын,  соның  ішінде,  осы  заманғы  ұлттың   мәдениетін,  фольклорын,  дәстүрі  мен  салттарын  зерделеудің  біртұтас  жүйесі  жасалды.

Екіншіден,  ұлттың  тарих  үшін  ерекше  маңызы  бар  елеулі  мәдени-тарихи  және  сәулет  ескерткіштерін  қалпына  келтіруді  қамтамасыз  ету.

Үшіншіден, ата-бабамыздың тарихын  кейінгі  ұрпаққа  барынша  нақты,  шынайы  түрде  жеткізу.[2]

Зерттеу  объектісіне  негізінен  Қазақстан  Республикасының  2004 – 2006  жылға  арналған  мәдени  бағдарламасына  сәйкес,  Сыр  өңіріндегі  тарихи  ескерткіштердің  зерттелу  тарихы  және  қазіргі  таңдағы  даму  жағдайы  туралы  айтылады.

Жұмыстың  хронологиялық  ауқымын  анықтауда  Сыр  өңіріндегі  немесе  Қаратау  басындағы  Қатынқамал  үңгірі  туралы  айтылады.

2004  жылы  4  сәуірде  Астанада  Парламент  палаталарының  бірлескен  отырысында  мемлекет  басшысы  Нұрсұлтан  Әбішұлы  Назарбаев  Қазақстан  халқына  дәстүрлі  жолдауын  жария  етті. Бұл  жолдауда  Елбасы   ішкі  және  сыртқы  саясаттың  2004  жылға  арналған  негізгі  бағыттарында  мәдениет,  білім  беру  мен  руханият  салалаын  дамытудың  мәселелері  қарастырылды. Соның  ішінде  екінші  тарауының  2,3  тармағында  мәдени-тарихи  мұраны  сақтауда  былай  деп  көрсетілген. Руханият  пен  білім  беру  салаларын  дамытудың  аса  маңызды  құрамдас  бөлігі  ретінде  бірқатар  ауқымды  жобалардың  басын  қосатын  мәдени  мұра  арнаулы  орта  мерзімді  бағдарламасын  әзірлеп  іске  асырды. Оның  мақсаты:  Ұлттың  тарих  ішінде  ерекше  маңызы  бар  елеулі  мәдени  тарихи  және  сәулет  ескерткіштерін  қалпына  келтіруді  қамтамасыз  ету  туралы  айтылған. Соның  ішіндегі  Қаратау  басындаы  Қатынқамал  үңгірі.

Үңгірдің  пайда  болу  себебі  геологиялық тұрғыдан  жобалағанда  Қаратаудың күнгей  бетінен  үлкен  терең  жарылыс  ізі  бар. Кезінде  (девон дәуірінде)  қатты  жер  қозғалысы салдарынан  жер  қақ  айырылып  биік  жағы  бірден төмен  түсіп  кеткен. Сол  кезде жердің  жарықтан  біріне-бірі  дұрыс  қабыспау  салдарынан  пайда  болған  болуы  мүмкін  деген  болжам  айтуға  болады.[3] Оны  дәлелдеу  үшін көп геологиялық  жұмыстар жасалынуы керек.

             Қаратаудың басынан  көш келеді,

             Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді.

             Қарындастан айрылған жаман екен,

             Қара көзден мөлтілдеп жас келеді.

              Мына заман қай заман, қысқан  заман,

              Басымыздан бақ, дәулет ұшқан заман.

              Шұбырғанда ізінен қар борайды,

              Қаңтардағы қар жауған қыстан жаман.

                     («Елім – ай» халық әні)

Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін сұлтандар мен феодалдар, шонжарлар арасында билікке талас күшейе түсті, қазақ жүздері бір –бірінен ажырап, бөлшектене бастады. Бұл жағдайды пайдаланған жоңғарлар үздіксіз шабуыл жасап, әсіресе отырықшы өңірге шабуылын жиілетті. Сонымен қазақ елінің тарихында XVIII ғасырдың маңызы зор болды. Бірнеше онжылдықтың ішінде ол өзінің тәуелсіздігімен мемлекеттік құрылысы үшін күрес жүргізді. Қазақ жеріне, әсіресе қауіп төндірген жоңғар мемлекеті еді. Жоңғар мемлекеті қазақ еліне үнемі көз алартып өзінің саяси экономикалық және идеологиялық шабуылын толассыз жүргізді.